Deze website houdt statistieken van uw bezoek bij. Wij gebruiken hiervoor Google Analytics, maar zonder persoonlijke gegevens door te geven. Geef hier uw keuze aan:
Toestaan Eén keer toestaan Blokkeren

Honig Breethuis | Zaandijk

Expositie Schoolprenten van ‘t Nut

Nog te zien t/m zondag 20 januari 2019

Omschrijving

‘Leerzaame prentjens’

Tussen 18 oktober 2018 en 20 januari 2019 toont het Honig Breethuis een expositie van vroeg-negentiende-eeuwse schoolprenten vervaardigd op initiatief van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. De prenten zijn ter beschikking gesteld door de Stichting Archief Honig(h) en zouden volgens de overlevering afkomstig zijn uit de houten schooltas van Jan Jacobsz. Breet (1815-1892).

‘Alleruitmuntendst’ gedrag

Jan Breet was de jongste zoon van de Zaandijker papierfabrikeur Jacob Cornelisz. Breet, woonachtig in het Honig Breethuis, die het ouderlijke papierbedrijf C. & J. Honig Breet zou voortzetten en uiteindelijk liquideren. In 1826 (het jaar dat zijn vader het ouderlijk huis erft) ontving de jonge Breet als elfjarige scholier voor het derde jaar op rij de ‘Eerekroon’ wegens ‘alleruitmuntendst’ gedrag.

Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen

Grootvader Cornelis Jacobsz. Breet (1739-1806) was medeoprichter van het Departement Koog-Zaandijk van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Jans vader, Jacob Cornelisz. Breet (1778-1846), was eveneens lid van ‘Het Nut’ en bovendien lid van de plaatselijke schoolcommissie. Het Nut liet tussen 1800 en 1860 zestig schoolprenten vervaardigen, bedoeld als beloning of voor klassikaal gebruik. De expositie toont een representatieve keuze uit de veertig prenten vervaardigd door de Amsterdamse drukkerijen-uitgeverijen Ratelband, Bouwer, Le Jolle, Stichter en Van Munster.

Centsprenten

Vanaf de late zeventiende eeuw werden er in Nederland kinder- of centsprenten (te koop voor 1 cent) als beloning uitgereikt bij voorbeeldig gedrag of goede leerprestaties. Toch waren deze beeldverhalen vanwege het gewelddadige of onzedelijke karakter vaak minder geschikt voor kinderogen. Prenten met historische personages en wonderbaarlijke gebeurtenissen, die hun oorsprong vonden in de Zaanse geschiedenis, waren Lambert Melisz. uit Westzaan en De Sardammer stier.
De enige Zaanse uitgever van centsprenten was Hermanus Jukkers de Roode uit Zaandam, na zijn dood voortgezet door zijn weduwe en zoon Jan. Deze uitgeverij bracht onder meer de populaire prenten Het huwelijk van Jan Wasser en zijn wijf, De Vrijage van Krelis en Maartje van Oostzaan en Het vermakelijk kinderspel uit. Van uitgeverij J. Noorduyn te Gorinchem zijn centsprenten bekend, vervaardigd op Zaans papier van D.& C. Blauw en Blauw & Briel.

Deugdzame en nuttige burgers

In 1784 werd de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen opgericht. De hoofdzetel van deze organisatie was gevestigd in Amsterdam, gevoed door lokale departementen. Men streefde naar bevordering van kennis en deugdzaamheid van het gewone volk middels de oprichting van bewaarscholen, lagere scholen en kunstnijverheidsonderwijs. Op basis van zedenkundige en vaderlandslievende beginselen moest de jeugd worden opgevoed tot deugdzame en nuttige burgers. Het Utrechtse departementslid Pieter Boddaert Pietersz. Sr. pleitte tijdens de Jaarvergadering van 1791 voor de vervaardiging en distributie van ‘leerzaame prentjens’ als alternatief voor de traditionele centsprenten. De teksten zouden worden geleverd door leden en de kwaliteit van de houtsneden en het papier dienden ook van betere kwaliteit te zijn.

Ratelband, Bouwer en Le Jolle

Vanaf 1797 benaderde men tekenaars, houtbloksnijders en uitgevers ten behoeve van de verantwoorde schoolprenten. Als belangrijkste houtsnijder werd Jan Oortman aangetrokken, terwijl de Weduwe J. Ratelband, J. Bouwer en David le Jolle als uitgevers optraden. Tussen 1800 en 1820 werden dertig prenten uitgegeven, genummerd met de letters van het alfabet. Vanaf 1808 werden de prenten voorzien van een Nutszegel als keurmerk. De eerste prent visualiseerde De aart van elk gewest en de bijzondere kleeding van elk volk, gevolgd door prenten over werktuigkunde, ambachten, landbouw en veeteelt, dieren, vogels en vissen, kinderspelen, kinderdeugden en -gebreken, munten en schepen. Overige prenten brachten Vaderlandse mannen en vrouwen en Vaderlandse geschiedenis en Vorsten van het Huis Oranje in beeld. Drie Bijbelse prenten illustreerden de parabels van de Verloren Zoon en de Barmhartige Samaritaan en het Lot van Jozef. Een meer vermakelijke Nutsprent van Ratelband is die van Kwakzalver Jurgen.

Stichter en Van Munster

De Erven van de Weduwe C. Stichter bracht zes nieuwe prenten uit over vaderlandse geschiedenis en planten en dieren. Een interessante Nutsprent van Stichter is gewijd aan de Valse goden, waarin de heidense (lees: Germaanse) godenwereld wordt verbeeld, waarnaar onze weekdagen zijn vernoemd, almede acht Germaanse stammen. Deze uitgeverij ging in 1813 failliet. De prenten werden veelvuldig herdrukt door uitgeverijen als J. Noman. In 1832 werden de drukblokken van Ratelband, Bouwer en Le Jolle vernietigd om te voorkomen dat er inferieure drukken zouden worden vervaardigd en verspreid. Vanaf 1833 maakte uitgeverij Hendrik van Munster & Zoon nieuwe drukken naar de Nutsprenten van de Weduwe Ratelband. Evenals Stichter bracht Van Munster ook zes nieuwe prenten uit, waaronder De Nieuwe Jan de Wasscher, Koning David, Nederlandsche Weldadigheid, Nederlandsche Spreekwoorden, Vaderlandsche mannen en vrouwen en Ambachten en Beroepen. De Nieuwe Jan de Wasscher bespot de omkering van het traditionele rollenpatroon van jongens en meisjes. De prent Nederlandsche Weldadigheid beeldt verlichte weeshuizen af als de Fundatie van Renswoude, Frederiksoord en Veenhuizen.

De tentoonstelling is te bezichtigen tijdens openingsuren van het Honig Breethuis: zie ‘Openingstijden en entreeprijzen’ of ‘Plan uw bezoek’.